پنجشنبه 29 شهريور 1397 _
 
 
 لینک های مرتبط


















 
 
 

 
  جستجو
 
تاریخ : شنبه 30 دي 1396     |     کد : 3860

دستانی که گره بر دار قالی زد

گشتی در تبریز 2018

یاسمین مولانا:
سیری در تاریخچه نخستین مدرسه قالی بافی و افکار مترقی که جایشان خالی است
در همه جا خبرها حاکی از این بود که به زودی مدرسه قالی بافی در تبریز احداث خواهد شد و پایه گذار این اتفاق یکی از خیران تبریزی بود که در حوزه های فرهنگی دستی داشت و پیش از این هم نخستین کتابخانه عمومی کشور را بنیان گذاشته بود.
تفکر ساخت مدرسه قالی بافی جنب و جوشی را در افکار عموم مردم و میان صاحب نظران به راه اندخته بود به طوریکه این موضوع به روزنامه های آن روزگار هم راه یافت و روزنامه ناصری سال شماره 25 در تاریخ اول جمادی ثانی 1313 نوشته است: در این روزها جاحی خازن لشکر، قرار داده اند که "با دستگاه قالی بافی، یک استاد ماهر به مکتب آروده، اطفال فقرا را که نصف روزشان مشغول درس و مشق است، نصف دیگر را صرف یادگرفتن این صنعت عالی که مخصوص به ایران و ایرانیان است بنمایند" که الحق این نوع اعمال خیریه اسباب ترقی دولت و ملت خواهد بود.
این داستان به 121 سال پیش باز می گردد زمانی که فردی بنام حاج میرزا حسن خان خازن لشكر اقدام به برپایی اولین مدرسه قالی بافی ایران و بلكه جهان كرد.
حاج میرزا حسن خان خازن لشكر فرزند سلمان محتمد السلطان تبریزی، یكی از مردان خیر و روشنفكر تبریز در عصر ناصری بود.
این مرد دور اندیش با تاسیس مدرسه ارك نه تنها امكان تحصیل رایگان برای كودكان فقیر و بی‌سرپرست را فراهم كرد بلكه در آن روزگار، در نظر داشت، مدرسه حرفه‌ای دایر كند تا دانش آموزان ضمن ادامه تحصیل، با صنایع مختلف آشنائی پیدا کرده و بتوانند در رشد و پیشرفت صنعت كشور، نقشی را ایفا كنند. این شخصیت فرهنگ دوست، با ایجاد دستگاه قالیبافی در مدرسه، امكان یادگیری این فن هنرمندانه را برای محصلان فقیر فراهم آورد.
مدرسه ارک طبق روایت تاریخ نویسان، پیش از تاسیس نخستین كتابخانه عمومی ایران در تبریز راه اندازی شده بود و به سبک نوین به دانش آموزان علم روز آموزش داده می شد و گام موثری در جهت پیشبرد فرهنگ این سرزمین داشت به ویژه آنكه کودکان فقیر و بی سرپرست هم از آموزش بدور نمانده و به صورت رایگان امکان تحصیل را برای آنها فراهم کرده بود.
مدرسه ارک در مسجدی جنب ارک علیشاه دایر و با اصول جدید تدریس می شد و آنچه كه این مكتب را از سایر مكاتب متمایز ساخته بود، دو چیز است: اول آن كه این مكتب، از طرف حاج میرزا حسن خان خازن لشكر كه در آن موقع رئیس مجلس محاكمات عسكریه آذربایجان و همچنین رئیس مخزن نظامی بود دایر گشته و تحصیل اطفال در آنجا مجانی بود و مرحوم خازن لشكر مخارج تحصیلی آنها را می‌پرداخت وحتی به اطفال لباس مجانی نیز می‌داد.
و دوم؛ سبک این مکتب با دیگر مکاتب متفاوت بود که شاگردان در مسجد روی تشكجه می‌نشستند و به تحصیل می‌پرداختند، مدیریت این مكتب را خازن لشكر به حاج میرزا محمد حسین شریعتمدار سپرده بود و در این مدرسه قرآن تدریس می‌شد و شاگردان بزرگ، علوم صرف و نحو و كتب قرائت فارسی و عربی تحصیل می‌ کردند.
تاریخ تاسیس این مكتب بسیار قدیمی است و در سال 1310 قمری این مكتب به نام مدرسه ارك دایر بوده است.
طبق نوشته تاریخ نویسان؛ لباس متحد الشكل اطفال و لوازم تحصیل و تحریر و حقوق مدیر و معلمان به عهده موسس آن آموزشگاه بود. گاه گاه به محصلینی كه فقیر بودند كمك خرج هم می‌داد و روزهای جمعه در منزل خود (محله ششگلان، همسایگی مرحوم مرتضوی) روضه خوانی داشت. مدیر دبستان موظف بود كه شاگردان را غالب هفته‌ها به مجلس روضه خوانی آورد و موقع برگشتن به آنها انعام می‌كرد.
مدرسه با اهدافی که برای پیشرفت دانش آموزان خود داشت و آموزش صنایع را در کنار دورس عمومی قرار داده بود به حق در روزگار خود بدیع بود تا جایی که نحوه آموزش و مدیریت مدرسه ارک مورد پیگیری تمام اقشار جامعه آن زمان بود و روزنامه ناصری، از جریان امتحان شاگردان این مكتب در روز 14 جمادی الاول1313 گزارشی بدین شرح درج كرده است:
«شماره‌های پیش اشارت رفته بود كه حاج میرزا حسن خان خازن لشكر، مكتب احسانی در دارالسلطنه بنا كرده و اطفال فقرا را در آن جمع نموده ، مشغول تربیت آنها هستند. روز... شاگردان آن مكتب را برای امتحان، دعوت به باغ خودشان نموده با حضور حاج میرزا محمدحسین شریعتمدار سلمه الله تعالی و چند نفر دیگر از اجله علما و اعاظم تجار رسیدگی بر مراتب ترقیات آنها نموده، مورد كمال تحسین شده‌اند. وبانی معظم له محض تشویق شاگردان به هر یك از ایشان یك دست لباس مزین از پارچه خوبی هم رنگ بذل و عطا كرده...»
همچنین در شماره 45 سال بیستم (16 ذیقعده 1311) روزنامه اختر نیز درباره این مدرسه این اطلاعات به چشم می‌خورد: «... از قرای كه آگاهی حاصل نمودیم مكتبی كه جناب خازن لشكر باز كرده، قریب به شصت نفر از ایتام و فقرا در آن جا مشغول تحصیلند، تمامی مخارج این مكتب، حتی لباس شاگردان كه سالیانه دو دست باشد، به عهده جناب مشارالیه بوده، وضع تدریس و تعلیم نیز نهایت نظم را داشته، در هر دو سه ماه نیز شاگردان با حضور مردمان بافضل و دانش به معرض امتحان آورده شده از مكتبات علمیه و تحصیل هر كدام آگاهی حاصل آمده، مستعدان و هوشیاران آنان مورد لطف و نوازش می‌شوند تا دیگران هم به تحصیل سعی و دقت نمایند.
بالاتر از این‌ها، تصور ثانوی جناب خازن لشكر بهتر و سودمندتر است كه خیال داشته‌اند مكتب صنایعی متمم باز نمایند كه هر یك از اطفال پس از فارغ التحصیلی كه مختصری در خواندن و نوشتن و حساب ملكه حاصل نمود، بدان جا رفته از صنعت آهنگری و نجاری و ریخته‌گری، قالی بافی و غیره كه در قورخانه مباركه لازم است هر كدام را كه طفل به ظرافت طبع خود اختیار نماید بدان مداومت نموده، هم خود مدار معاشی داشته باشد و هم به كار دولت بیایند...»
فعالیت و تاسیسات های فرهنگی حاج میرزا خازن لشکر که بساط ترفیع مقام وی را فراهم کرده بود برای دریافت درجه و ترفیع به پایتخت دعوت شد اما این روزها دوامی نداشت و تبریز و مردمانش نتوانستند بیش از این فردی چون خازن لشکر را با آن تفکر والا و مترقی در کنار خود داشته باشند و خازن لشکر در همان سال در تهران، زندگی را بدرود گفت.
با رفتن خازن لکشر از دنیا تشكیلات فرهنگی آن مرحوم هم دچار فترت و انحلال شد و خانه‌ای را كه كتابخانه بود به یكی از افسران فروختند و اكنون در خیابان پهلوی (امام خمینی فعلی) تبریز مغازه سنگی ساخته شده است.
خبر درگذشت حاج میرزا حسن خان خازن لشكر تحت عنوان «تاسّف» در شماره 26 سال دوم روزنامه ناصری در روز جمعه 21 رمضان 1313 هجری قمری برابر با ششم مارس 1896 میلادی منتشر شد: «حاج میرزا حسن خان خازن لشكر رئیس مخزن و قورخانه آذربایجان كه چندی پیش عازم دارالخلافه طهران گردیده و موقتا در آنجا اقامت داشتند از قرار خبر تلگرافی كه به تبریز رسیده روز پنج شنبه (12) شهر رمضان المبارك فجاه به رحمت ایزدی واصل و به حیات ابدی نایل گشته‌اند.
الحق مرحوم معزی الیه گذشته از تدین و زهد و تقوی وجودشان برای ابنای وطن مغتنم بودی، بسی آثار خیریه كه از وجود ایشان در این شهر و دیار به یادگار ماند و حقیقتا توان گفت كه وجودشان منحصر به فرد و در مراتب خیر خواهی ابنای وطن و حسن رفتار شبه و نظیر نداشتند.
از خبر رحلت ایشان، اهل شهر را نوعی ملال و كدر حاصل آمد كه گوئی پدرشان رخت بدان جهان كشید. ولی آثار خیریه كه از ایشان به یادگار است همه وقت موجب تذكار و از عقبش ذكر خیر زنده كند نام را. از خداوند سائلیم كه روح پرفتوح آن مرحوم را مهبط انوار خود فرموده و غریق بحر غفران فرمایاد.»
پیكر پاك او را در آرامگاه اختصاصی وی در قم در حرم معصومه دفن می‌كنند اما بعدها در نوسازی آن اماكن بر اثر تعویض آرامگاه اختصاصی از بین رفته، ولی هم اكنون سنگ مزارش باقی است و نشانگر آرمیدن آن زنده نام در آن نقطه از حرم است.
در سال 1382 مرحوم زنده یاد سیف اله خازن از نوادگان خازن لشكر با اهدای 162 برگ از تصاویر و اسناد این خاندان به موزه اسنادملی ، سبب ساز شناسایی هر چه بیشتر اقدامات فرهنگی خازن لشكر شد.
—---------------—
گزارش : یاسمین السادات مولانا
برگرفته از كتاب مشاهیر آذربایجان (جلد دوم) به قلم شاد روان استاد صمد سرداری‌نیا


مدیر سایت  سازمان فرهنگی هنری شهرداری تبریز
نوشته شده در   شنبه 30 دي 1396  ساعت  10:12   توسط   مدیر سایت سازمان فرهنگی هنری شهرداری تبریز    تعداد بازدید  348
ویرایش شده در شنبه 30 دي 1396 ساعت 10:52 توسط مدیر سایت سازمان فرهنگی هنری شهرداری تبریز
PDF چاپ بازگشت
نظرات شما :